Konvansiyonel, Fransızca conventionnel sözcüğünden Türkçeye geçmiş olup uzlaşmaya, yerleşmiş kurallara, geleneklere ve ortak kabullere dayanan anlamına gelir. Türk Dil Kurumu’na göre konvansiyonel; “alışılmış, geleneksel, yerleşik kurallara uygun” anlamında kullanılmaktadır.
Edebiyat kuramında ise konvansiyonel, belirli bir türün yerleşik anlatım tekniklerini ve estetik kurallarını benimseyen eserleri ifade eder. Bu bağlamda konvansiyonel roman anlayışı, geleneksel romanın temel kurallarına bağlı kalan, olay örgüsü, karakter, zaman ve mekân unsurlarını belirli bir düzen içinde sunan roman anlayışıdır. Bu anlayışta roman, gerçekliği tutarlı bir biçimde yansıtmayı ve okura anlaşılır bir hikâye sunmayı amaçlar.
Konvansiyonel romanın temel özellikleri şunlardır:
- Doğrusal olay örgüsü vardır; olaylar genellikle kronolojik sırayla ilerler.
- Nedensellik ilkesi ön plandadır; her olay bir öncekinin sonucu olarak gelişir.
- Karakterler belirgin özelliklere sahip, psikolojik gelişimleri takip edilebilen kişilerdir.
- Anlatıcı çoğunlukla güvenilir ve hâkim bakış açısına sahiptir.
- Zaman ve mekân açık, tutarlı ve gerçekçi biçimde kurgulanır.
- Gerçeklik yanılsaması oluşturulmaya çalışılır; okurun anlatılan dünyaya inanması hedeflenir.
- Romanın başlangıç, gelişme ve sonuç bölümleri belirgin bir yapı oluşturur.
- Dil genellikle açık, anlaşılır ve olay anlatımını destekleyici niteliktedir.
Türk edebiyatında Yakup Kadri Karaosmanoğlu, Reşat Nuri Güntekin, Halide Edib Adıvar, Kemal Tahir ve Orhan Kemal gibi yazarların birçok romanı konvansiyonel roman anlayışının özelliklerini taşır.
Buna karşılık, modernist roman ve postmodern roman, konvansiyonel romanın bu kurallarını sorgular ve çoğu zaman kırar. Örneğin:
- Kronolojik zaman parçalanabilir.
- Güvenilir anlatıcı ortadan kalkabilir.
- Olay örgüsü geri plana itilebilir.
- Karakterler bütünlüklü kimliklerini yitirebilir.
- Roman, kendi yazılma sürecini konu edinebilir (üstkurmaca).
Özellikle Türk edebiyatında Oğuz Atay’ın Tutunamayanları, Yusuf Atılgan’ın Aylak Adamı ve Bilge Karasu’nun eserleri, konvansiyonel roman anlayışından uzaklaşan modernist örnekler arasında gösterilir.
Kısaca: Konvansiyonel roman, düzenli olay örgüsüne, gerçekçi anlatıma ve klasik anlatım tekniklerine dayanan geleneksel roman modelidir. Modernizm ve postmodernizm ise bu modelin kurallarını çeşitli biçimlerde dönüştürmüş veya reddetmiştir.
Kaynakça
- Berna Moran. (2017). Türk romanına eleştirel bir bakış 1. İletişim Yayınları.
- Jale Parla. (2012). Babalar ve oğullar: Tanzimat romanının epistemolojik temelleri (8. bs.). İletişim Yayınları.
- Şerif Aktaş. (2005). Roman sanatı ve roman incelemesine giriş. Akçağ Yayınları.
- Mehmet Tekin. (2020). Roman sanatı: Romanın unsurları 1 (17. bs.). Ötüken Neşriyat.
GizDöküm sitesinden daha fazla şey keşfedin
Son gönderilerin e-postanıza gönderilmesi için abone olun.