GEORGİ PLEHANOV KİMDİR?

Georgi Plekhanov (1856–1918), Rus Marksizminin kurucularından biri ve Marksist estetik ile sanat kuramının ilk sistemli temsilcilerindendir. Karl Marx ve Friedrich Engels’in tarihsel materyalizm anlayışını sanat ve edebiyat alanına uygulayarak, edebî eserlerin toplumsal ve ekonomik koşullar içinde değerlendirilmesi gerektiğini savunmuştur.

Temel Görüşleri

• Sanat, toplumdan bağımsız değildir.
• Edebiyat, üretildiği dönemin ekonomik ve toplumsal yapısını yansıtır.
• Sanatçının düşünce dünyası, yaşadığı sınıfsal ve tarihsel koşullardan etkilenir.
• Estetik değer ile toplumsal içerik arasında güçlü bir ilişki vardır.
• Sanat yalnızca bireysel yaratıcılığın değil, toplumsal yaşamın da ürünüdür.

Sanat Anlayışı

Plehanov’a göre sanat ne yalnızca bireysel ilhamın ne de yalnızca estetik kaygının sonucudur. Bir sanat eserinin ortaya çıkışı; tarihsel koşullar, sınıf ilişkileri ve üretim biçimleriyle yakından bağlantılıdır. Bununla birlikte, Plehanov sanatı ekonomik yapının mekanik bir yansıması olarak görmez; sanatın kendine özgü estetik özelliklerini de kabul eder.

Edebiyat Kuramına Katkıları

Plehanov’un görüşleri özellikle şu alanlarda etkili olmuştur:

• Marksist edebiyat eleştirisi
• Toplumcu gerçekçilik
• Sanat sosyolojisi
• Tarihsel materyalist edebiyat incelemeleri

Onun yaklaşımı, daha sonra Georg Lukács, Lucien Goldmann ve Terry Eagleton gibi düşünürler tarafından geliştirilmiştir.

Plehanov ve Marksist Eleştiri

Plehanov’a göre edebiyat incelemesinde şu unsurlar önemlidir:

• Toplumsal yapı
• Sınıf ilişkileri
• Tarihsel dönem
• Ekonomik üretim biçimi
• İdeoloji
• Sanatçının toplumsal konumu

Bu nedenle bir roman yalnızca estetik bir metin olarak değil, aynı zamanda üretildiği toplumun tarihsel ve ideolojik koşullarını yansıtan bir kültürel belge olarak da okunmalıdır.

Türkçeye çevrilen başlıca eserleri

Plehanov’un eserlerinin tamamı Türkçeye çevrilmemiştir. Ancak özellikle felsefe, tarih ve estetik alanındaki önemli kitaplarından bazıları Türkçede yayımlanmıştır.

1. Sanat ve Sosyalizm
   • Plehanov’un estetik anlayışını ortaya koyan en önemli eseridir.
   • Sanatın toplumsal temelleri, sanatçı-toplum ilişkisi ve Marksist estetik üzerine temel kaynak kabul edilir.
2. Marksizmin Temel Sorunları
   • Diyalektik materyalizm ve tarihsel materyalizm üzerine Plehanov’un en önemli felsefi eseridir.
3. Tarihte Bireyin Rolü
   • Çeşitli yayınevlerinden farklı dönemlerde basılmıştır.
   • Tarihsel süreçte birey ile toplumsal koşulların ilişkisini inceler.
4. Materyalizmin Tarihi Üzerine Denemeler
   • Materyalizmin gelişimini Antik Çağ’dan Marx’a kadar ele alır.

Özellikle Sanat ve Sosyalizm, Marksist edebiyat eleştirisinin klasik metinlerinden biri olduğu için edebiyat kuramı çalışmalarında en çok başvurulan Plehanov eseridir.

Türkçede makale ve derleme olarak bulunan yazıları

• Anarşizm ve Sosyalizm
• Tarihsel Materyalizm Üzerine Yazılar
• Felsefe Yazıları
• Edebiyat ve Estetik Üzerine Yazılar

Bu metinlerin bir kısmı çeşitli Marksist dergilerde ve seçme yazılar derlemelerinde yayımlanmıştır.

Kaynakça

• Eagleton, T. (2018). Edebiyat kuramı: Giriş (T. Birkan, Çev.). Ayrıntı Yayınları.
• Lukács, G. (2012). Roman kuramı (C. Soydemir, Çev.). Metis Yayınları.
• Moran, B. (2013). Edebiyat kuramları ve eleştiri. İletişim Yayınları.
• Plehanov, G. V. (1990). Sanat ve toplumsal yaşam (Çev.). Payel Yayınları.
• Williams, R. (2012). Marksizm ve edebiyat (E. Tarım, Çev.). İletişim Yayınları.